Πολοί και όμορφοι είναι οι θρύλοι των Κραβαριτοχωριών. Εδώ θα κάνουμε λόγο γιά έξι.

Των Κραβάρων: Ο μύθος λέει τούτα τα παράξενα για τη γένεση των Κραβάρων: Βρισκόμαστε στη δεύτερη μέρα της δημιουργίας. Ο Θεός ξεκούραστος ακόμη πήρε μια μεγάλη σίτα και κοσκίνισε το χώμα. Μ’αυτό έπλασε τους κάμπους για να μπορούν να ζουν κάπως υποφερτά τη ζωή τους οι ντελικάτοι. Με τις πέτρες που απόμειναν στον πάτο της σίτας σκέφτηκε να χτίσει ένα βουνό για να παιδεύει τους αμαρτωλούς. Ετσι έπλασε τα Κράβαρα, όλο πέτρα και γύμνια.

Της Λομποτινάς: Στη Λομποτινά (Ανω Χώρα) Θέλησαν κάποτε να φκιάξουν μια μεγάλη εκκλησία που να καλύπτει όλες τις θρησκευτικές ανάγκες των πολλών κατοίκων του χωριού. Αρχισε το χτίσιμο, αλλά σύντομα τους σώθηκε η πέτρα. Το λαμπρό έργο κινδύνευε να μείνει στη μέση και οι κάτοικοι βρίσκονταν σε μεγάλη στενοχώρια, ώσπου μια Κυριακή που εκκλησιάζονταν στην παλιά αγία Παρασκευή άκουσαν τρομαχτικό θόρυβο και βουϊτό. Η γη σπάραξε. Το εκκλησίασμα βγήκε έξω να δούν τι συμβαίνει. Είδαν λοιπόν να κατεβαίνει   απ’το βουνό Τσονάκι ένας μεγάλος όγκος από διαλεχτές πέτρες σπρωγμένες λες από θεϊκό χέρι προς τη μισοχτισμένη εκκλησία. Ολοι είπαν πως το θαύμα ήταν της αγίας Παρασκευής.

Του Πλατάνου: Στον Πλάτανο διηγούνται για ανθρώπους που είδαν στοιχειά και νεράϊδες. Λένε πως κάποια κοπέλα από το σόϊ των Μακαριταίων είδε στη θέση Γκιόνη Λακούλα γυμνές νεράϊδες. Οι ξωθιές την κύκλωσαν κι εκείνη αναγκάστηκε να χορέψει μαζί τους. Σαν τελείωσε ο χορός μιά νεράΐδα είπε ενθουσιασμένη από το χορό της πλατανιώτισσας: « Ζούδιον είμαι, ζούδια είδα, τέτοιο ζούδιο δε ματάειδα».

Το νερό του Κουρίτου που είναι απέναντι από την εκκλησία του Πλατάνου το φυλάει ένα στοιχειό. Το ίδιο και το νερό του Βροχοτίνη που είναι απέναντι από την εκκλησία της Βονόρτας. Και μιά πρόληψη: αν το βράδυ του Πάσχα οι καμπάνες του Πλατάνου χτυπήσουν νωρίτερα από της Βονόρτας, εκείνη τη χρονιά στο δεύτερο χωριό θα πεθάνουν πολλοί.

Της Βονόρτας: Στη Βονόρτα υπάρχει η θέση Κεφαλοσάρα. Λένε πως εκεί σ’ένα γλέντι μέθυσαν οι πανηγυριστές και τράβηξαν τα γιαταγάνια τους. Εξήντα κεφάλια κύλησαν τον κατήφορο που από τότε τον είπαν Κεφαλοσάρα δηλ. Κατηφοριά γεμάτη από κεφάλια. Από το φονικό αυτό το χωριό ονομάστηκε Φονόρτα και κατά παραφθορά Βονόρτα.

Κάθε χωριό έχει το στοιχειό του. Το στοιχειό της Βονόρτας παλεύει χρόνια με το στοιχειό του Πλατάνου. Το δεύτερο νικάει πάντα το πρώτο. Η πάλη γίνεται στο Δαιμονόλογγο, μιά τοποθεσία κοντά στα δύο χωριά. χωριατιά

Της Αράχωβας: Στην Αράχωβα υπάρχει η βρύση του Φραγκοπούλου, που πήρε αυτό το όνομα απόνα Φράγκο που περνούσε από εκεί διοψασμένος. Το κρύο νερό συγκλόνισε τον οργανισμό του και πέθανε. Στο ίδιο χωριό υπάρχει η θέση «του Δεσπότη το χέρι». Λένε πως κάποτε πήγε στο μοναστήρι του Συμεών να λειτουργήσει κάποιος Δεσπότης. Σαν τέλειοσε η λειτουργία ζήτησε από τους επιτρόπους σαράντα γρόσια. Οι επίτροποι δεν του τα έδωσαν γιατί τους φάνηκαν πολλά. Ο Δεσπότης κίνησε να φύγει θυμωμένος. Σαν έφτασε σ’ ένα ψήλωμα κάποιος Αλβανός τον πυροβόλησε. Επεσε γεμάτος αίματα πάνω σ’ένα βράχο. Και καθώς άπλωσε το χέρι του να πιαστεί, η παλάμη του άφησε το ματωμένο της αχνάρι πάνω στην πέτρα. Το αποτύπομά της σώζεται ως τα σήμερα γιά να δασκαλεύει τους ιερωμένους την αφιλοχρηματία και την ολιγάρκεια.

Της Σιτίστας: Το χωριό Σιτίστα τώρα λέγεται Γραμμένη Οξυά. Γιά το δεύτερο όνομα η παράδοση μας λέει τα παρακάτω. Στην κορφή του όπου είναι μιά μεγάλη οξυά λημέριαζε η παρέα του οπλαρχηγού Τσάμη Καλόγερου. Κάποτε φύσηξε μιά ανεμική που του παρέσυρε στο βράχο πολλούς συντρόφους. Ο Τσάμης Καλόγερος και λιγοστοί άλλοι γλύτωσαν γιατί πιάστηκαν από τα κλωνάρια της οξυάς, στο κορμό της οποίας ύστερα χάραξαν με τα γιαταγάνια την ημερομηνία που γλύτωσαν απ’ την ανεμική.

Θανάσης Παπαθανασόπουλος -ΠΕΡΙΣΤΑ ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΣ Ιστορικά - Λαογραφικά 1998